Hồn Việt trên ấm tử sa

0
215
Anh Nguyễn Ngọc Tuấn tâm đắc với việc đặt những người thợ giỏi tại Nghi Hưng làm những chiếc ấm quý mang phong cách và hồn Việt. Ảnh: Hữu Vi

Truyền thống ký kiểu – một thú chơi tao nhã – tưởng đã thất truyền từ thời vua Khải Định (1916-1925) nhà Nguyễn. Ai dè lại được tiếp nối từ năm 2010. Có điều, thay vì ký kiểu đồ sứ, người Việt Nam chuyển sang ký kiểu đồ uống trà làm bằng tử sa.

Trong các thế kỷ từ XVII – XVIII, các triều đại phong kiến Việt Nam như Lê, Trịnh, Nguyễn có truyền thống đặt làm đồ sứ tại các lò ở trấn Cảnh Đức, tỉnh Giang Tây của Trung Hoa để mang về làm đồ ngự dụng. Riêng triều Nguyễn, ngoài đồ ngự dụng do triều đình đặt, còn có đồ quan dụng do quan lại đặt, dân dụng do những nhà dân giàu có đặt để làm đồ thờ cúng, sử dụng, trưng bày, biếu, tặng… Những món đồ như tô, bát, đĩa, ấm chén trà, quán tẩy, hộp đựng… ấy không chỉ đẹp, bền mà còn thấm đẫm văn hóa Việt, tâm hồn Việt. Hiện tượng ấy đã đi vào lịch sử mỹ thuật Việt Nam và thế giới. Tên gọi của dòng đồ sứ do Việt Nam đặt làm tại Trung Hoa đã được quốc tế thừa nhận là: đồ sứ Trung Hoa xuất khẩu (cho Việt Nam), tiếng Pháp là porcelaine chinoise d’exportation (pour Annam), tiếng Anh là Chinese export porcelain (for Vietnam). Thuật ngữ này bao hàm cả những đồ sứ do Việt Nam đặt làm lẫn đồ sứ Trung Hoa xuất khẩu sang Việt Nam. Ở Việt Nam, nhiều nhà chuyên môn sử dụng thuật ngữ đồ sứ ký kiểu để gọi dòng đồ sứ này. Khi phong trào chơi đồ cổ trở thành một nghề, những món đồ sứ ký kiểu được săn lùng ráo riết. Nhiều người sẵn sang bỏ rất nhiều tiền chỉ để sỡ hữu được một món bày trong nhà đã là mãn nguyện.

Tích hợp văn hóa

 

“Đồ uống trà không gì tuyệt diệu bằng ấm tử sa”, tâm đắc với nhận xét của nhà nho Lý Ngư, người đời Minh, Trung Quốc nên anh Nguyễn Ngọc Tuấn, Giám đốc Công ty cổ phần 7P, bắt đầu bén duyên với ấm tử sa từ năm 2003. Đầu tiên anh sang Nghi Hưng (thành phố Vô Tích, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc) mua ấm mang về nhà ở thành phố Hồ Chí Minh trưng bày, thưởng trà. Rồi bạn bè, người thân đến chơi, thấy đẹp nên hỏi mua, nhờ đặt hàng giúp, thế là thành nghề, nên nghiệp từ năm 2004. Dăm ba tháng một lần anh sang lò của các nghệ nhân tiêu biểu nơi đất Nghi Hưng như: Hứa Học Quân, Trần Vận Tài, Vương Phúc Tân, Quách Quân, Dương Phương Liên… chọn ấm, chén, khay, bàn, tượng người, muông thú rồi mang về chia sẻ niềm vui với những người cùng sở thích ở Sài thành. Năm 2010, khi Vincom Center khai trương thì anh thuê gian hàng để mở rộng kinh doanh và nâng lên thành một chuỗi cửa hàng bán trà cụ tử sa. Nhân dịp này, anh nghĩ không lẽ mình chỉ đơn thuần đi nhập hàng về bán, phải sáng tạo, phải thổi hồn Việt Nam vào sản phẩm. Non nước Việt Nam có biết bao kỳ quan, tại sao không tôn vinh chúng trên trà cụ. Ý tưởng lóe lên, năm 2010, anh bắt đầu ký kiểu ấm.

Anh nhớ lại: “Tôi mời nhà thư họa Giang Phong viết thư pháp Việt những chữ như: tâm, phúc, nhân, nghĩa, lễ, trí, tín, tâm bình thế giới bình, trà nghệ… rồi mang sang Nghi Hưng cho nghệ nhân lấy bút tre khắc lên thân ấm, hộp đựng trà.” Sư cô Mặc Không Tử là một trong những khách hàng đầu tiên hưởng ứng ý tưởng này của anh Tuấn. Sư cô đặt khắc lên thân ấm những bài thơ do mình sang tác: Nắng không về phố/ An nhiên sư ngồi/ Ấm trà vui thôi. hay Trên cành hoa đêm/ Giọt sương về ngụ/ Đợi vầng trăng lên. Tháng 11 năm 2011, anh Tuấn bắt đầu ra mắt dòng sản phẩm này. Đến năm 2012, ý tưởng được nâng lên một cấp, anh Tuấn mời họa sĩ Đỗ Sơn Huy ký họa bút sắt tranh phong cảnh Việt Nam: chùa Một Cột, tháp Rùa, vịnh Hạ Long, chợ Bến Thành, cầu Trường Tiền, chân dung Nguyễn Trãi, Trịnh Công Sơn, Nguyễn Tuân… mang sang Nghi Hưng, các nghệ nhân đồ lại trên thành ấm. Năm 2013, đề tài thêm các bộ sưu tập tranh dân gian Đông Hồ (bốn mùa, tố nữ). Năm 2014, anh Tuấn mời nhà thư họa Nguyễn Đình Thuần (Như Thuần, Thuần Phong bút) viết thư pháp chữ Việt chữ mộng, tâm; mời nhà sư Nhuận Thường vẽ rồng thời Lý, viết thư pháp chữ Việt: trà mộng, thiền trà nhất vị; mời nhà thiết kế Kiều Minh Ý đồ họa trên máy vi tính chân dung chủ tịch Hồ Chí Minh, đại tướng Võ Nguyên Giáp… để trang trí lên thân ấm. Trung bình, mất từ ba tháng đến sáu tháng từ lúc có ý tưởng ký kiểu đến lúc sản phẩm hoàn thiện về đến tay khách hàng ở Việt Nam. Người đam mê sưu tầm có thể bỏ ra từ mười triệu đồng đến vài trăm triệu đồng để sở hữu một chiếc ấm độc.

Ấm trà khắc chữ mộng (ảnh trên) và chữ tâm (ảnh dưới) trên thân ấm

Theo anh Tuấn, việc ký kiểu này tích hợp được nhiều hàm lượng văn hóa vào một sản phẩm. Bản thân chiếc ấm, chén đã là một tác phẩm; tranh, chữ để khắc lên ấm là một tác phẩm. Người làm có một tâm hồn, người đặt có một tâm hồn. Đất tử sa của Nghi Hưng (Trung Quốc), chữ, tranh, phong cảnh của Việt Nam. Thế nên một chiếc ấm, chén uống trà chuyên trở biết bao tâm hồn đồng điệu của đất và người, của những nền văn hóa.

Của một đồng công một nén

Nhớ lại những ngày đầu sang Nghi Hưng ký kiểu thật lắm gian nan với anh Tuấn. Người Trung Quốc hay uống trà hồng nên thích pha bằng ấm có dung tích lớn. Ấm to thì cũng dễ tạo dáng, trang trí. Trong khi đó người Việt Nam lại thường uống trà xanh nên thích pha bằng ấm nhỏ. Ấm nhỏ thì làm tỉ mỉ hơn, khó trang trí hơn, tốn thời gian hơn v.v.. Thế nên anh Tuấn phải kỳ công ngồi trình bày với các nghệ nhân làm ấm, chia sẻ với họ thú uống trà của người Việt Nam khác người Trung Quốc như thế nào rồi mới đưa ý tưởng, bản thảo đồ án trang trí ra để thuyết phục họ chấp nhận mất công làm. Ông Quách Quân, nghệ nhân tử sa cấp quốc gia của Trung Quốc – chủ lò gốm ở Nghi Hưng – nhớ lại: “Những đề tài mà ông Tuấn đưa ra khác hẳn những thứ chúng tôi vẫn làm nên phải mất thêm cả tuần nghiên cứu, thử nghiệm, làm đi làm lại. Tốn công, giảm năng suất nhưng vì phần vì ông Tuấn quá tâm huyết, phần vì muốn góp phần vào sự giao lưu văn hóa nên chúng tôi đã nhiệt tình thực hiện yêu cầu lạ lùng này.”

Việc ký kiểu trà cụ cũng mang đến cho anh Tuấn nhiều chuyện cười ra nước mắt. Chả là người Việt thích ấm màu xanh nhất (Đất màu xanh cũng hiếm nên giá ấm xanh luôn đắt. Người Trung Quốc phân biệt hai màu xanh: xanh cuối Minh (xanh nước biển) và xanh Mao Trạch Đông (xanh lá cây pha chút vàng), T.G.) nên có người đặt làm ấm hình quả đào bằng đất màu xanh. Khi anh Tuấn sang Nghi Hưng yêu cầu thì nghệ nhân từ chối thẳng thừng vì họ bảo như thế là trái với tự nhiên, đào chỉ có thể màu hồng hoặc vàng. Có người đặt vẽ ảnh chùa Vĩnh Nghiêm lên thân ấm nhưng khi anh Tuấn mang sang, họ từ chối vì nhiều họa tiết rối, không làm được. Lại có người đặt khắc họa tiết hoa văn lên phía thành ấm quay ra ngoài, họ cũng lắc đầu. Vì theo nguyên tắc, nếu chỉ khắc một mặt thì khi cầm chiếc ấm bằng tay phải song song với người, phần họa tiết, chữ… phải luôn quay vào trong để ta có thể thưởng ngoạn khi pha trà v.v.. Thú chơi là vậy, phải tinh tế, hiểu biết mới nên sành! Một khó khăn nữa mà anh Tuấn cũng gặp phải đó là vì quá trình ký kiểu rất công phu nên giá thành của ấm đội lên gấp nhiều lần. Tuy nhiên, nói như ông Đinh Xuân Thu, người đã sở hữu rất nhiều chiếc ấm tử sa ký kiểu mang đậm hồn Việt, thì vừa thưởng trà vừa được thưởng ngoạn chiếc ấm mình để bao tâm huyết nghĩ đề tài, kỳ công nhờ ký kiểu, thì là vô giá.

Khắc cảnh hòn trống mái ở vịnh Hạ Long (tỉnh Quảng Ninh)
Ấm trà khắc cảnh tháp Rùa (thành phố Hà Nội) trên thân ấm
Khắc tranh tố nữ

Đến nay thì việc anh Tuấn ký kiểu hồn Việt Nam lên ấm tử sa Nghi Hưng đã trở thành một công việc thú vị đối với nhiều nghệ nhân như Hứa Học Quân, Quách Quân, Trần Vận Tài, Vương Phúc Tân v.v.. Họ hứng khởi cùng anh Tuấn thảo luận, tư vấn xem đề tài trang trí này thì hợp với chất liệu đất nào, kiểu dáng ấm nào. Những buổi đặt hàng đã trở thành những buổi giao lưu văn hóa.

Anh Nguyễn Ngọc Tuấn cho biết: “Tôi sẽ tiếp tục con đường ký kiểu để tôn vinh hồn Việt trên những chiếc ấm, chén tử sa. Thời gian tới, tôi sẽ đặt các họa sĩ vẽ phong cảnh ba miền, mười hai con giáp, bản đồ Việt Nam… Tôi cũng sẽ đi mua các tác phẩm tranh, thư pháp của các họa sĩ nổi tiếng ở Việt Nam để mang sang Nghi Hưng khắc lên thân ấm, chén. Người yêu thích có thể chọn cho mình một bộ trà cụ đậm hồn Việt từ hộp đựng, khay, ấm, chén…” Hiện đã có hàng trăm sản phẩm trà cụ tử sa được anh Tuấn ký kiểu thành công và được người tiêu dùng ở trong nước và ngoài nước sưu tầm. Ước mơ của anh là mỗi năm tôi sẽ tổ chức được ít nhất một buổi tụ hội để chủ nhân của những tác phẩm ấy mang trà cụ của mình về triển lãm để cùng nhau thưởng ngoạn và chia sẻ niềm đam mê văn hóa trà, văn hóa Việt Nam.

Hộp đựng trà cụ tử sa được nghệ nhân ở Bình Dương trang trí họa tiết hoa sen, cẩn sơn mài. Ảnh: Hữu Vi

“Nước Việt Nam là cội nguồn xuất tích cây trà và uống trà trong dân gian cũng như trong cung đình đều thể hiện văn hóa ẩm thực độc đáo, lâu đời của người Việt. Thú uống trà của các cụ từ xa xưa đã nâng tầm văn hóa Việt. Cũng uống trà, cũng dùng ấm đất tử sa Nghi Hưng nhưng vẫn không lẫn với văn hóa Trung Quốc. Để có được chén trà ngon, phải dùng cái ấm đất tốt, đó là sự lựa chọn thật tinh tế. Nhưng ta không chỉ biết dùng ấm đất tử sa tốt mà còn đặt những người thợ giỏi tại Nghi Hưng làm những chiếc ấm khắc thơ nôm, họa cảnh nước Việt. Đó là những chiếc ấm quý mang phong cách và hồn Việt”, anh Tuấn tâm đắc.

Từ sự tiên phong của anh Nguyễn Ngọc Tuấn, đến nay, đã có nhiều người hưởng ứng phong trào ký kiểu. Anh Lý Bác Quang, chủ tiệm Tân Sanh, chuyên kinh doanh ấm tử sa tại thành phố Hồ Chí Minh, từ hai năm nay, anh quyết tâm thổi hồn Việt vào sản phẩm. Anh chụp ảnh mặt trống đồng Đông Sơn, sếu đầu đỏ, chụp lại ảnh hòa thượng Thích Quảng Đức tự thiêu v.v. mang sang Nghi Hưng đặt nghệ nhân Tôn Lập Cường khắc lên nắp, thân ấm tử sa. Anh cũng ký kiểu cả dáng ấm hình chim lạc… Mỗi chiếc ấm như thế nếu được làm hoàn toàn thủ công, về đến Việt Nam có giá ít nhất 50 triệu đồng/chiếc, làm bán thủ công thì giá ít nhất 15 triệu đồng/chiếc. “Mỗi năm tôi đặt làm khoảng dăm mẫu, mỗi chiếc ấm là một tác phẩm độc bản. Rất vui là các sản phẩm độc đáo ấy đều được những người Việt Nam nhanh chóng mua hết. Đất của Nghi Hưng, nghệ nhân Nghi Hưng chế tác nhưng chúng vẫn mang đậm bản sắc Việt Nam. Với tôi, hồn Việt là ở tâm hồn, cốt cách biểu hiện”, anh Quang tâm sự.

Sư cô Mặc Không Tử hàng ngày vẫn thưởng trà bằng chiếc ấm chu sa đặt làm tại Nghi Hưng năm 2011, thân ấm khắc bài thơ do chính mình sáng tác. Còn bạn, bạn có muốn pha trà trong chiếc ấm vẽ rồng thời Lý rồi rót vào chén thứ nhất vẽ cảnh mục đồng thổi sáo gợi nhớ khung cảnh làng quê Bắc bộ thanh bình; chén thứ hai vẽ cầu Trường Tiền bắc qua sông Hương lững lờ trôi để vừa uống trà vừa ngâm ngợi Con sông dùng dằng con sông không chảy/ Sông chảy vào lòng nên Huế rất sâu (Tạm biệt, Thu Bồn); chén thứ ba vẽ cảnh sông nước mênh mông thuyền ghe tấp nập để bạn thấy lòng mình ngân nga câu vọng cổ Ghe chiếu Cà Mau đã cắm sào trên bờ kinh Ngã Bảy. Sao cô gái năm xưa chẳng thấy ra… chào (Tình anh bán chiếu, Viễn Châu)… Vừa nhâm nhi chén trà vừa được lãng du qua các vùng văn hóa Việt Nam đậm đà bản sắc. Quả là thú vị!

  • Từ xa xưa ấm pha trà bằng tử sa đã lưu truyền với nhiều điều kỳ bí làm mê hoặc bao người uống trà. Dùng ấm tử sa pha trà sẽ giữ được nguyên hương, sắc của trà. Ấm dùng lâu dần màu sắc trở nên sáng đẹp, nước pha trà càng thơm, càng dịu và dùng càng lâu thì đổ nước sôi vào cũng ra mùi trà. Ấm tử sa chịu nhiệt tốt, không rạn nứt dù nhiệt độ thay đổi, truyền nhiệt ít, cầm không nóng tay và có nhiều màu sắc để chọn lựa.
  • Tại sao tử sa có nhiều điều kỳ diệu như vậy? Zisha – đất sét đỏ là khoáng sản đặc biệt của vùng Nghi Hưng, Trung Quốc. Loại đất này nằm sâu trong những tầng đất, đá trên những sườn đồi và được gọi là đá trong đá. Thành phần khoáng chất chủ yếu của nó bao gồm: hydromica, cao lanh, thạch anh, hạt mica và chất sắt nền và có cả silic, mangan, canxi, natri và kali. Là loại đất sét mềm tự nhiên, tinh khiết và không chứa bất kỳ nguyên tố nào có hại cho sức khỏe con người. Chính vì vậy, ấm trà làm bằng tử sa không có mùi của đất và chứa những lỗ nhỏ li ti (khổng khí) có tác dụng cách nhiệt, giữ được hương của trà ngay cả khi dùng ấm pha trà lâu ngày. Chính chất sắt có trong tử sa đã tạo ra các ấm có màu sắc khác nhau. Và đặt biệt hơn nữa, ấm tử sa thường được nung ở nhiệt độ trên 1.000 độ C nhưng đất không bị biến dạng nên tạo được nắp ấm rất kín, ấm có độ bóng, nước rót vào khô ngay và tiếng kêu lại rất thanh.
  • Ấm tử sa không chỉ là sản phẩm dùng để pha trà đơn thuần mà còn là loại hàng mỹ nghệ độc đáo, vừa có giá trị sử dụng vừa có giá trị nghệ thuật. Chính vì vậy nó luôn được nhiều người yêu thích, thưởng ngoạn.
Nguồn Sài Gòn Giải Phóng thứ bảy

прокурор Фильчаков