Mượt mà tấm lụa tơ sen

0
531

Quy trình sản xuất của một tấm vải tơ sen rất kỳ công: từ 40.000 cọng sen mới kéo được 3.000 mét tơ sen để dệt được một mét vải tơ sen.

Dệt nên mối quan hệ bền vững vì hạnh phúc và phồn vinh của mọi nhà, từ những người nghèo khó nhất cho đến những người giàu sang nhất. Đó là triết lý của Samatoa, doanh nghiệp xã hội chuyên dệt vải từ tơ sen ở Campuchia.

Cơ duyên

«Ý tưởng như những hạt sen, chúng ngủ yên để chờ đến thời cơ sẽ trỗi dậy, sẽ nảy mầm mạnh mẽ hơn.» (Fatou Diome). Awen Delaval rất thích câu nói ấy và quả là nó hợp với một ngã rẽ quan trọng trong cuộc đời anh. Là một công dân Pháp đầu quân cho một hiệp hội về thương mại công bằng, năm 2003, anh đến Campuchia du lịch. Đi thăm thú khắp nơi, anh thấu hiểu tình cảnh nghèo khó của người dân đất nước này. Và anh cũng nhận ra người dân ở đây rất chăm chỉ và có đôi bàn tay khéo léo, tơ lụa của Campuchia rất mềm mại, mượt mà, đẹp mắt. Vậy là anh nảy ra ý định phát triển ngành dệt may bằng các sản phẩm thiên nhiên và mong muốn tái sinh hoạt động này tại Campuchia. Awen Delaval say mê tìm hiểu kinh Diệu pháp liên hoa, hay còn gọi là Pháp hoa, của đạo Phật và đã thiết kế một chương trình hành động khung theo đúng triết lý nhân văn của học thuyết này.

Năm 2009, anh bắt đầu nghiên cứu nghệ thuật dệt may những chiếc áo choàng (áo cà sa) từ vật liệu tơ sen mà các nhà sư Myanmar mặc trong các dịp lễ hội hàng năm. Điểm đến của anh là hồ Inle. Nằm ở độ cao gần 900 m so với mực nước biển, xung quay là núi cao, dài khoảng 22 dặm, chiều rộng nơi hẹp nhất cũng khoảng 7 dặm đến 8 dặm, hồ Inle là nơi sinh sống của tộc người Inthar (người sống trên hồ). Người dân Inthar hoàn toàn sinh sống trên mặt hồ, xây nhà ở, các công trình đều trên mặt hồ, họp chợ ở trên hồ, trồng cây làm nông nghiệp cũng trên hồ. Hồ cũng là nơi cư trú của nhiều dân tộc khác như  Pa-O, Shan… nằm rải rác khắp nơi. Anh thăm thú khắp các ngôi làng nổi, làng nghề dệt vải, làm bạc, làm thuốc lá, thăm tu viện, chùa cổ. Và những chiếc khăn dệt từ tơ sen rất đắt tiền, hơn 100 USD một cái khăn bé xíu, gây cho anh một ấn tượng đặc biệt. Làm lụa sen là một trong những nghề nổi tiếng của làng Paw Khon (trên hồ Inle, Heho, Myanmar). Loại lụa này không chỉ là sản phẩm đắt giá mà còn thu hút rất nhiều khách du lịch đến tham quan, tìm hiểu, trải nghiệm. Nghề dệt lụa sen ở làng đã có lịch sử đến cả trăm năm. Awen dành cả tuần trời la cà quan sát, lân la hỏi chuyện để tìm hiểu kỹ thuật và cần mẫn học kéo tơ sen, dệt vải… Những gì chứng kiến và học được từ hồ Inle đã tiếp thêm sức mạnh để anh quyết tâm trở thành một nhà tạo mẫu các mặt hàng vải vóc thân thiên với môi trường.

Đầm sen. Ảnh: Sudhyasheel Sen

Trở về Campuchia, Awen đã sung sướng vô bờ bến khi phát hiện ra một ao sen hồng (tên khoa học: Nelumbo nucifera) tuyệt vời có diện tích đến 15 hecta tại Kamping Poy (gần Battambang). Không chần chừ, anh thành lập một xưởng nghiên cứu về cây sen tại nhà riêng tại Siem Reap nhằm tạo ra một loại vải độc đáo từ nguyên liệu thiên nhiên này. Anh chuyển đến định cư ở Angkor, một nơi chốn có bề dày lịch sử huyền bí và là một không gian tâm linh sâu kín. Hoa sen là yếu tố cốt lõi trong dự án của Awen, loài hoa này mang đến cho anh một biểu tượng, một sự tĩnh tâm, một vẻ đẹp tráng lệ và một nét thuần khiết trong tâm hồn. Còn có một biểu tượng nào thanh thoát hơn để thay thế cho loài cây độc đáo mọc lên từ bùn trong các ao hồ này không? Trước đây, loại vải tơ sen này được các nhà sư mặc thì nay đã trở thành một nguồn cảm hứng cho các nhà thiết kế thời trang cao cấp.

Vài ngàn năm trước, việc sản xuất vải từ tơ sen là một nghề thủ công mỹ nghệ rất phổ biến, song truyền thống này lâu nay đã bị mai một. Trong nhiều thế hệ, người Campuchia chỉ còn thu hoạch hoa sen để sử dụng mà thôi, họ bỏ lại trong ao hồ phần thân cây và cọng lá. Thật là lãng phí!

Khi đã nghiên cứu thấu đáo, làm chủ được kỹ thuật, quy tụ được 30 thợ dệt lành nghề, Awen Delaval tự tin thành lập công ty Samatoa để phát triển kinh doanh. Samatoa thu hoạch những phần thân và cọng lá sen này để dệt vải. Quy trình sản xuất của một tấm vải tơ sen rất kỳ công: từ 40.000 cọng sen mới kéo được 3.000 mét tơ sen để dệt được một mét vải tơ sen. Mỗi ngày người dân bơi thuyền ra hồ lấy liềm cắt cọng sen bốn lần. Cọng sen cắt về được rửa sạch, tuốt gai, ngâm vào xô nước cho tươi rồi phải kéo sợi ngay. Người thợ ngồi trước một cái bàn gỗ dài, một tay cầm một bó chừng năm, sáu cọng sen, một tay cầm con dao nhỏ, cắt từng đoạn chừng 3 cm – 4 cm, nhẹ nhàng kéo hai đầu cọng sen để rút những sợi tơ mong manh như tơ nhện, nhỏ hơn sợi tóc tới 10 lần. Tiếp đó, người thợ lại nhẹ nhàng một tay đặt những sợi tơ sen lên mặt bàn miết nhẹ để bện lại với nhau, quy trình lặp lại đến khi tơ đủ dày. Chị Ly Bo Roth, một người thợ, cho biết: Cọng sen cắt về phải được se sợi trong vòng 24 giờ nếu không cọng sen sẽ khô lại, tơ sẽ giòn, kéo là đứt. Có tơ rồi mới chuyển sang cho thợ dệt. Kỳ công như thế nên phải kéo khoảng 30 kg cọng sen mới được 250 mét tơ. Một hecta ao sen tạo công việc cho một thợ se sợi. Một thợ se sợi có thể làm ra 250 mét tơ mỗi ngày. Từ số tơ đó, một người thợ dệt giàu kinh nghiệm có thể dệt được một mét vải tơ sen mỗi ngày. Thu nhập của một người thợ tại đây đạt bình quân từ 150 USD/tháng – 200 USD/tháng.

Lụa tơ sen để nguyên thì màu vàng ngà và nâu, nhuộm bằng thuốc nhuộm nấu từ thực vật thì đủ các sắc màu. Từ lụa sen, nhà tạo mẫu, thợ may lại tạo ra những sản phẩm tinh tế như khăn quàng, quần, áo, túi xách, ví, caravat… Giá của những sản phẩm từ lụa sen độc đáo này không rẻ. Một chiếc áo làm từ lụa sen có giá gần 2.000 USD, còn một chiếc váy có giá lên tới gần 4.000 USD.

Các công đoạn sản xuất được xử lý 100% bằng thủ công, từ khâu tách sợi từ thân sen cho đến việc kéo tơ. Ảnh: Sudhyasheel Sen

Awen tự hào: “Loại vải làm từ tơ sen này là có những đặc tính nổi trội mà chỉ có tơ sen mới có được vì đây là loại tơ sợi thiên nhiên rất mịn và chắc, đó là một nguyên vật liệu từ thiên nhiên có đặc tính mềm mại và nhẹ, khi dệt sẽ cho ra loại vải mặc rất mát và không bị nhăn nhúm khi giặt. Đây là loại vải 100% thân thiện với môi trường vì không chứa bất cứ một loại độc tố hay hóa chất nào. Có thể xem đây là loại vải thân thiện với môi trường bậc nhất trên thế giới. Chúng tôi sử dụng những vật liệu bị bỏ đi để làm ra loại vải có chất lượng cao mà không sử dụng bất kỳ một nguồn năng lượng gây ô nhiễm nào. Chúng tôi đã sử dụng loại vải tản nhiệt nhanh và cực kỳ mềm mại này để làm ra những sản phẩm mẫu đầu tiên trong bộ sưu tập của chúng tôi. Tay nghề của đội ngũ thợ thủ công của chúng tôi, những người đang sở hữu những kỹ năng không ai sánh bằng, sẽ giúp chúng tôi có được những sản phẩm sáng tạo chính xác trong từng chi tiết và rất ấn tượng.”

Thành công với tơ sen, Samatoa tiếp tục làm phong phú bộ sưu tập các sản phẩm độc đáo của mình. Trong vòng 10 năm, họ đã thử nghiệm hơn 10 loại tơ thiên nhiên có sẵn tại địa phương như tơ từ sen, dứa, chuối, bông súng, sợi bông gòn, cói, cọ, lụa, cơm dừa, lục bình, lá lúa. Họ cũng đã thành lập được một đội ngũ tuyệt vời từ các chuyên gia giỏi nghề về kéo sợi, dệt vải, may mặc và thiết kế sáng tạo. Những mặt hàng vải sợi của họ bảo đảm 100% thân thiên với môi trường, được kéo sợi và được dệt hoàn toàn thủ công, và tuân thủ theo những phương thức sản xuất truyền thống của người dân Campuchia. Chính điều này giúp cho mặt vải có được một kết cấu độc đáo và những ưu điểm vượt trội được rất nhiều người tiêu dùng ở khắp nơi trên thế giới ưa chuộng và tìm kiếm, mà không nơi nào khác có được. Hiện nay, những sản phẩm của họ được bán trong cửa hàng của công ty tại làng Kolkran, Siem Reap, Campuchia, tại Tang Tang Tang Tang ở Hong Kong và trong cửa hàng thủ công mỹ nghệ Boutique Tang ở Singapore. Những loại lụa độc đáo của họ được các nhà thiết kế Hoa Kỳ, châu Âu và Úc sử dụng. Sự kiện Kate Moss và Carina Lau mặc áo veste được dệt từ tơ sen của Samatoa vào tháng 4/2014; Tổng thống Pháp François Hollande khoác khăn choàng của Samatoa và chụp hình chung với sáng lập viên Samatoa – Awen Delaval vào ngày 18/11/2015… cũng góp phần quảng bá hình ảnh lụa tơ sen của Samatoa trên toàn thế giới.

Awen cho biết: “Thành công này đã khiến Samatoa hiện gặp trở ngại là chỉ có thể đáp ứng được hơn 10% các đơn hàng mà doanh nghiệp nhận được. Và để có thể cung ứng thỏa đáng sản phẩm cho khách hàng, Samatoa đã lên kế hoạch tăng năng lực sản xuất lên gấp 10 lần trong vòng 5 năm tới, tạo công ăn việc làm cho 500 người. Tiềm năng phát triển của doanh nghiệp chúng tôi có thể sẽ giúp tạo ra thêm 10.000 công ăn việc làm mới tại Campuchia.”

Năm 2018, Samatoa đã tăng công suất chế biến lên 500 tấn cọng sen mỗi năm để dệt được 2.000 mét lụa tinh khiết, chất lượng cao, sang trọng và sinh thái. Họ cũng đã thành lập nông trại trồng sen với diện tích 20 ha, để chủ động nguyên liệu mở rộng sản xuất.

Một nông trang viên và những nữ thợ dệt vải tơ sen đang làm việc. Ảnh: Sudhyasheel Sen

Thời trang trách nhiệm

Từ năm 2013, Samatoa đã thành công trong việc thiết lập nên những cơ sở vững chắc nhằm tạo ra một đội ngũ hoạt động hiệu quả quy tụ nhiều chuyên gia trong lĩnh vực dệt may thân thiện với môi trường sinh thái và trong lĩnh vực thời trang thuận theo đạo lý. Samatoa là một doanh nghiệp phục vụ cộng đồng chuyên sản xuất vải may mặc và luôn tuân thủ những giá trị về thương mại công bằng và phát triển bền vững, xem đó là một giải pháp thay thế cho ngành công nghiệp dệt may truyền thống. Samatoa giới thiệu ra công chúng một ngành dệt may mang tính thân thiện nhất với môi trường đồng thời mang tính cách tân nhất trên thế giới. Samatoa tự mình quản lý chặt chẽ quy trình vận hành sản xuất – từ khâu chế biến sợi cho đến khâu thành phẩm – không qua trung gian và những nhà phân phối bên ngoài. Đây là yếu tố giúp chúng tôi kiểm tra được chất lượng toàn bộ sản phẩm mà doanh nghiệp làm ra.

Anh Awen Delaval, nhà sáng lập – Giám đốc điều hành công ty Samatoa, chia sẻ: “Mô hình của Samatoa được thực hiện trên ý tưởng: việc phát triển kinh tế bền vững gắn liền nội tại với sự phát triển bền vững của xã hội và bảo vệ môi trường. Quy trình sản xuất của chúng tôi về mặt hàng vải tơ sen tuân thủ các quy tắc bảo vệ môi trường bởi vì chúng không cần sử dụng đến bất cứ một nguồn năng lượng nào khác gây ô nhiễm, và cũng không sử dụng bất cứ hóa chất, độc tố hay kim loại nặng nào. Mô hình tuyệt đối này giúp cho Samatoa kiểm tra được chất lượng sản phẩm đầu ra trong suốt quy trình vận hành sản xuất mà không cần qua bất cứ khâu trung gian nào khác.”

Anh Awen Delaval, nhà sáng lập – Giám đốc điều hành công ty Samatoa

Trên thị trường vải tơ sen, hiện nay Samatoa chỉ có một đối thủ cạnh tranh duy nhất trên thế giới, đó là công ty Loro Piana (thuộc tập đoàn LVMH), chuyên sản xuất vải tơ sen ở Myanmar. Thế nên, theo phân tích của Awen, Samatoa đang có một thị trường tiềm năng rất lớn đồng thời cũng đang nắm giữ một lợi thế cạnh tranh về giá cả: một chiếc áo veste bằng tơ sen do Samatoa bán ra có giá rẻ hơn sản phẩm cùng loại của Loro Piana đến bốn lần nhưng được các chuyên gia khẳng định rằng chất lượng của Samatoa luôn vượt trội hơn nhiều so với các đối thủ cạnh tranh.

Khách hàng thường nản lòng từ Samatoa do năng lực sản xuất thấp và thời gian giao hàng chậm (từ 6 tháng đến 1 năm). Từ đó, doanh nghiệp chọn phương cách đáp ứng hạn chế các đơn đặt hàng, chỉ khoảng 10%. Samatoa có một đội ngũ nhân sự đa văn hóa, tận tụy và năng động, nên ít khi phải thay đổi nhân sự. Với thâm niên 10 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực nghiên cứu và sản xuất các mặt hàng vải thân thiên với môi trường, đội ngũ nhân công của Samatoa hiện nay có 30 chuyên gia lành nghề, từ se sợi, dệt vải, may sản phẩm và thiết kế mẫu mã.

Awen cho biết: “Việc phát triển doanh nghiệp vải sợi sinh thái của chúng tôi sẽ mang lại một tác động đáng kể vì nhiều lý do. Trước hết, chúng tôi sẽ tạo ra công ăn việc làm bền vững cho hơn 500 phụ nữ. Chúng tôi sẽ chú trọng việc sao cho những mặt hàng thủ công nội địa được sản xuất theo phương pháp truyền thống khi hoàn toàn sử dụng những loại tơ sợi sinh thái như thế sẽ không bị mai một. Thị trường khai thác sen mang đến những ưu điểm thiết thực cho những cộng đồng dân cư nghèo khó, và những người này cũng được đào tạo về kỹ thuật canh tác nông nghiệp. Văn hóa hoa sen luôn song hành với văn hóa lúa nước.

Trong số những điều kiện có được giúp chúng tôi quản lý được tốt một doanh nghiệp phát triển bền vững, chúng tôi có thể kể đến những biện pháp theo hướng bảo vệ môi trường, những đồng lương công bằng chính trực cũng như việc tôn trọng của doanh nghiệp chúng tôi dành cho mọi người. Tất cả nhân viên của chúng tôi nhận được mức lương hợp lý, đủ sống, họ được hưởng những quyền lợi về nghiệp đoàn, họ có được hưởng những ngày nghỉ được trả lương và có được bảo hiểm bệnh tật. Họ cũng có được cơ hội phát triển tay nghề trong một môi trường lao động an toàn.”

Bảo vệ môi trường là ưu tiên hàng đầu của Samatoa. Các công đoạn từ khâu khai thác nguyên liệu, se sợi cho đến dệt vải thành phẩm đều được thực hiện theo phương pháp sạch, không cần phải nhờ đến bất cứ một nguồn gây ô nhiễm nào cả, như dầu mỏ, điện hay gas công nghiệp, và cũng không có bất kỳ một hóa chất độc hại nào. Việc canh tác sen mang đến những lợi ích thiết thực về mặt xã hội và môi trường, một nguồn lợi lớn về kinh tế. Hoạt động này cũng tạo điều kiện cho nông dân được đào tạo bài bản trong việc bảo vệ môi trường. Việc canh tác của chúng tôi không gây tác động tiêu cực nào lên môi trường sống chung quanh. Cây sen tạo ra nhiều lợi ích cho thiên nhiên và cho con người. Cây sen giúp thanh lọc nước, rồi cung cấp thức ăn cho con người và các loài vật và bảo vệ hệ sinh thái động thực vật trong vùng.

Awen tâm sự: “Chúng tôi tin tưởng rằng một ngành thời trang có trách nhiệm với cộng đồng là phải ưu tiên sử dụng những loại sợi thiên nhiên và cũng phải biết trông cậy đến đội ngũ nhân công người Campuchia trong suốt tiến trình sản xuất mang tính bền vững này. Samatoa đặc biệt tự hào là đã thành công trong việc lấp đầy khoảng trống chia cắt giữa người giàu và người nghèo nhờ vào một chính sách kinh doanh thương mại công bằng và tuân theo đạo lý, nhằm giúp những người sản xuất tự đào tạo, tự chủ bản thân và có được một sự nổi tiếng quốc tế. Điều này cũng mang đến cho mỗi người, cả nam lẫn nữ, đang trong tình cảnh khó khăn, có cơ hội vượt qua nghịch cảnh, tự đứng lên bằng chính những phương tiện mà mình đang có, và sống như những «đóa hoa sen dần bung nở rạng rỡ trên mặt nước bùn lầy.»

Sự thành công của Samatoa không chỉ ở chỗ sản xuất và tiêu thụ các loại vải từ tơ sen mà những trang trại trồng sen rộng bát ngát, sạch, đẹp cùng triết lý kinh doanh độc đáo của họ còn thu hút rất nhiều khách du lịch đến tham quan, học hỏi.

Một câu ngạn ngữ tại châu Á khẳng định rằng “một ao hồ không có hoa sen như một căn nhà không có phụ nữ.” Thật vậy, hoa sen từ lâu nay luôn là một phần quan trọng không nhỏ trong cuộc sống và sinh hoạt hàng ngày của người dân Campuchia. Loài cây này được sử dụng trong các nghi lễ tôn giáo, trong y học, trong ẩm thực và được dùng để làm mỹ phẩm. Tuy nhiên, hiện vẫn còn khá ít người biết được rằng cây sen cũng hoàn toàn có thể được sử dụng trong may mặc. Samatoa đã làm hồi sinh loại vải từ tơ sen bằng cách khơi gợi lại biểu tượng truyền thống đó.

  • Năm 2012, trong khuôn khổ chương trình giới thiệu sản phẩm thủ công của UNESCO, Samatoa đã giới thiệu một xà rông được dệt từ tơ sen và đã nhận được Giải thưởng Chất lượng. Phần thưởng này là để “động viên những người thợ thủ công tiếp tục làm ra những sản phẩm từ kỹ năng, phương pháp và những chủ đề mang tính truyền thống nhưng bằng một cách thức độc đáo và sáng tạo, để bảo đảm tính liên tục và tính bền vững của những truyền thống và kỹ thuật.” Giải thưởng này được trao bởi một ban giám khảo là những chuyên gia về sản xuất hàng thủ công, chứng tỏ đưọc chuẩn chất lượng cao của những vật liệu được sử dụng.
  • Từ sau khi nhận được giải thưởng này, đã có nhiều nhà thiết kế trên khắp thế giới quan tâm đặc biệt đến loại vải từ tơ sen mà chúng tôi làm ra. Chính nhờ lợi thế này mà chúng tôi đã có thể phát triển và quảng bá thương hiệu rộng khắp. Năm 2016, Samatoa đã nhận được giải thưởng Sáng tạo của IET (The Institution of engineering and Technology).
  • Năm 2017, Samatoa đã nhận được một giải thưởng về kinh doanh từ Acquisition International với thành tựu là «The most sustainable luxury textiles provider» (Nhà cung cấp hàng dệt bền vững nhất)

Theo Tạp chí Mốt Việt Nam