Ngôi nhà ông Sển

0
1705

Một người hiếu cổ từ Nhật Bản sang thành phố Hồ Chí Minh đề nghị tôi dẫn đi thăm nhà ông Vương Hồng Sển để được “trở lại thăm những ngày thú vị và yên bình của thế kỷ trước” như đồn đại. Tôi chiều lòng dẫn anh đến số 9/1, đường Nguyễn Thiện Thuật, phường 14, quận Bình Thạnh.

Ngồi dưới gốc xoài cổ thụ trong sân sau của ngôi nhà nhưng không phải để “uống trà bằng chén đời Minh” để tận hưởng cái yên lặng và bình yên mà là… ăn ốc, uống bia. Giữa đám người rào rào ăn, ừng ực uống, ầm ĩ nói, ha hả cười, chúng tôi cứ mang chuyện cũ ra để mà nhớ tiếc.

Hoang tàn

Ông bạn người Nhật vừa điền dã ở phố cổ Hội An, tỉnh Quảng Nam về. Ông kể say sưa những ấn tượng của mình về căn nhà chứa đầy cổ vật ở số 82, đường Nguyễn Thái Học, phường Minh An. Gia chủ là ông Diệp Gia Sùng, gần 50 tuổi vẫn sống độc thân để dồn hết tình cảm mà ôm ấp, vuốt ve những món đồ cả ngàn năm tuổi. Đầu năm 2002, UBND thị xã Hội An đồng ý cho gia đình họ Diệp mở cửa đón khách du lịch. Nhưng trái với thông lệ, ông Sùng không bán vé tham quan, ngôi nhà cổ hơn 100 tuổi nằm ngay mặt tiền một con đường tấp nập người lại qua luôn mở rộng cửa, ai muốn vào xem cũng được, vui tay thì cầm lấy vài món đồ mà ngắm, sờ, búng, gõ để thấm cái vẻ đẹp của những món đồ mà năm đời nhà ông dày công tích lũy suốt ba trăm năm qua. Có cái triện đồng được người ta gạ cả chục lượng vàng nhưng chỉ được ngắm. Có bức bình phong dát vàng, đời Thanh, được Bảo tàng New York (Mỹ) mang hai tỉ đồng ra ngã giá nhưng chỉ đổi được những cái lắc đầu. Bức bình phong này được ông tổ của ông là Diệp Đồng Xuân mang từ Gia Ứng, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc sang Hội An năm 1856. Bán thuốc bắc, buôn đồ sứ Giang Tây nên ông Xuân dần dần mê đắm và sưu tầm cổ vật. Tình yêu lớn của ông truyền sang con, cháu, chắt… Họ có một nguyên tắc là không bán bất cứ thứ gì sưu tầm được.

Ai chứ ông Sùng thì tôi biết lắm. Lần nào ra Hội An, tôi cũng mang theo cân trà rồi thích thú mang hai chục bộ trà cụ của ông ra pha lần lượt bằng nước giếng cổ Bá Lễ để cùng nhâm nhi. Lắm khi đang đối ẩm, có việc phải đi, ông cứ để mặc tôi ngồi giữa kho báu của gia tộc. Nhiều người chơi đồ cổ có cái bệnh là quý đồ quá nên không dám cho ai chạm tay vào báu vật của mình. Ông Sùng thì khác. Ai thích ông cũng trân trọng trao đồ tận tay cho mà mặc sức ngắm nghía, đo đạc, chụp ảnh… Ông bảo: “Chơi đồ cổ mà giấu khư khư thì hỏng cả tâm tình, hỏng cả khí tiết, hư hồn hại tánh. Phải cho cổ vật chạm vào nhân gian mới thấy được tình thế cổ vật hay như thế nào. Một món cổ, ngoài sự cầm ngắm của giới nhà nghề còn phải có sự cầm ngắm của giới chơi không chuyên, thậm chí cả với những người không hiểu lắm về cổ vật, như thế mới tăng thêm sắc đẹp thời gian”.

Vào xin thắp một nén nhang cho ông Sển, chúng tôi phải chờ đến dăm phút, người cháu tên là Tráng mới đi tìm đủ hương, bật lửa. Bàn thờ của một người chơi đồ cổ lừng danh mà không có món đồ cổ nào. Mấy tủ sách quanh đó bụi phủ dày, sách lỏng lẻo, nằm dọc ngang. Anh bạn ngạc nhiên quá đỗi. Tôi ngậm ngù bảo khi ông Sển còn nằm đấy mà thê thiếp (từ ông gọi những món đồ) đã bị con cái gả bán nữa là. Rồi khi ông mất, thay vì làm đúng di nguyện: giữ nguyên trạng nơi ông sinh sống, làm việc suốt 94 năm ròng để những người yêu mến ông, ham thích cổ vật được đến thăm viếng, trò chuyện… y như cả đời ông thế; thì người ta nhanh nhảu dứt con khỏi tay mẹ.

Dưới gốc xoài cổ thụ nơi sân sau nhà, năm 1972, James D.Holland, một người bạn và ông Sển ngồi uống trà bằng chén đời Minh. Khi ấy “Bông súng nổi lên trên mặt hồ nước cao chính giữa sân. Mặt trời đang lặn và cơn gió mát làm lay động cành tre. Thật yên lặng và bình yên, không có một tiếng động nào phá tan sự tĩnh mịch” *. Nay thì đã hết mặt hồ thả súng, mặt sân trị xi măng trắng, trên bày những bộ bàn ghế nhựa xanh, đỏ để khách của quán Ốc Béo ăn, uống, nói, cười ồn ã từ 15 đến 21 giờ mỗi ngày.

Tôi cứ băn khoăn mãi để lý giải tại sao một người chơi đồ cổ say mê như ông Sển, chia sẻ được tình yêu ấy cho bao nhiêu người ngoài mà lại không mảy may tác động được đám con, cháu. Mãi đến gần đây, nghe tâm sự của ông Trần Đình Sơn, nhà sưu tầm cổ vật được ông Sển khi còn sống coi như người bạn nhỏ, một già một trẻ đã kết tri kỷ suốt 30 năm ròng, tôi mới vỡ lẽ. Ông Sơn kể: “Tôi vốn lớn hơn con trai của cụ Vương, anh Vương Hồng Bảo, chỉ một tuổi. Hồi đó, mỗi khi tôi đến nhà đều được cụ thân mật tiếp trong thư phòng, trong khi cậu con trai lại hiếm khi bước vào đây. Về sau mới biết hóa ra do thư phòng chứa toàn đồ cổ quý giá nên ngay từ khi còn nhỏ, cụ đã cấm ngặt anh léo hánh đến nơi cha làm việc. Điều này khiến cho cha con dần xa cách. Cho đến khi thấy mình già yếu, cụ nghĩ đến chuyện trao lại tất cả cho con trai thì anh tỏ ra hoàn toàn hờ hững. Hình như anh có mối hận với cổ vật, bởi vì nó mà cha con đã không được gần gũi nhau”.

Phòng trưng bày cổ vật của ông Vương Hồng Sển tại bảo tàng lịch sử Việt Nam (TPHCM)

Khai vỉa văn hóa

Cũng lại ông bạn người Nhật mới bỏ 700.000 đồng để được ngủ một đêm trong ngôi nhà cổ Huỳnh Thủy Lê ở số 255A, đường Nguyễn Huệ, phường 2, thị xã Sa Đéc, tỉnh Đồng Tháp mà thả hồn theo dấu chân Người tình. Ông bảo phải tay ông thì ngôi nhà ông Sển sẽ thành một điểm du lịch độc đáo của TPHCM. Này nhé, mang hiện vật về lại nhà, trồng lại “khu vườn xum xuê, đầy cây nhiệt đới. Các bờ rào cắt tỉa khéo léo chung đụng với tre, xoài và đu đủ”*, biến ngôi nhà thành bảo tàng, tổ chức tour du lịch Ngôi nhà ông Sển, lấy theo tên bài báo của James D.Holland đăng trên tạp chí Arts of Asia số tháng 3 và 4 năm 1972. Khách đến đó được ngắm, uống trà pha trong “(…) Một bình trà lớn (cao 25 cm) từ thời chúa Trịnh (1767-1782) là một trong những món ông Sển thích nhất. Bình vẽ hình con rồng chân năm móng, tượng trưng cho vua, con chim phượng hoàng cho hoàng hậu, con dê một sừng cho đông cung thái tử và con rùa cho vị tể tướng. Đi theo món đồ này là một cái tô lớn (đường kính 26 cm) trong tình trạng hoàn hảo, và khi búng mạnh vào nó bật ra tiếng kêu như chuông. Cũng dưới thời chúa Trịnh và giống như bình trà, tô này có màu lam Huế trên nền trắng. Cả hai món này ông Sển mua lại gần cố đô Huế”*. Ăn những món ăn dân giã mà đặc sản của Nam bộ, tối ngủ trên chiếc sập cẩn sà cừ. Để “gần như có thể nhìn thấy những bóng ma quá khứ đang quỳ lạy trước bàn thờ trong khi người chủ của ngôi nhà đang đón chào vua Tự Đức tới thăm thôn dã của ông”*. Giải trí thì đã có những trò chơi cá thia thia, nuôi chim, đá dế, chọi gà… mà ông Sển đã chỉ vẽ rất tận tình trong sách Phong lưu cũ mới.

Như thế mới đúng: “Đi thăm ngôi nhà ông Sển ngày nay là trở lại thăm những ngày thú vị và yên bình của thế kỷ trước. Ngôi nhà này là một ví dụ đẹp đẽ của nền kiến trúc cổ truyền Việt Nam, được xây trong làng Phú Xuân dưới thời vua Tự Đức (1848-1883). Chính ông Sển được sinh ra ở đây vào đầu thế kỷ này và chính ở đây, trong vùng châu thổ phì nhiêu của sông Cửu Long, ông đã hấp thụ từ ông nội và thân phụ một sự chiêm ngưỡng về mỹ thuật và văn hóa Việt Nam. Cũng chính ở đây ông bắt đầu thu thập đồ cổ Việt Nam mà ngày nay trị giá hơn một triệu USD.

Bút tích của ông Vương Hồng Sển

(…) Ông Sển bắt đầu thu thập đồ cổ ở Việt Nam từ năm 1927, khởi đầu từ Sa Đéc và Sóc Trăng trong Nam kỳ, rồi sau này ra Huế và vùng phụ cận của Trung kỳ, Bắc kỳ, Lào và Campuchia. Ông là một người trầm lặng, thông thái, dễ cảm. (…) Ông rất nhạy cảm về ngôi nhà và các đồ vật ở trong đó. Mỗi một món đồ trong số hàng ngàn món do chính ông tự chọn lấy và ông có thể diễn giải mỗi món mà không cần hồ sơ, tài liệu. (…) các bộ sưu tập của ông là những bộ đầy đủ nhất ở Đông Nam Á.

(…) Ông Sển nói: “Phong tục cổ truyền ngày càng biến mất nhanh chóng. Tôi nhớ những phong tục đó, nhưng ở đây trong ngôi nhà của mình, khi chạng vạng tối, tôi có thể suy nghĩ và hồi tưởng”*.

Đồ lưu niệm là những cuốn sách mà ông Sển viết, những bức ảnh chụp bộ sưu tập cổ ngoạn, thậm chí là cả một mầm chiết từ cây mai vàng mà ông trồng bên bàn thờ thiên ở sân trước nhà.

Như thế chắc chắn lãi hơn chán vạn lần đi bán ốc. Anh còn nói say sưa và tâm huyết hơn chán vạn lần những con chữ khô khan này của tôi.

…………….

* James D.Holland, Ngôi nhà ông Sển, tạp chí Arts of Asia số tháng 3 và 4 năm 1972

  • Vương Hồng Sển (19021996), bút hiệu Anh Vương, Vân Đường, Đạt Cổ Trai, là một nhà văn hóa, học giả, nhà sưu tầm đồ cổ nổi tiếng. Ông được xem là người có hiểu biết sâu rộng về miền Nam và rất được kính trọng trong giới sử học và khảo cổ ở Việt Nam. Trước khi chết, ông đã hiến tặng ngôi nhà (Vân Đường phủ) và toàn bộ sưu tập đồ cổ của mình cho nhà nước Việt Nam (tổng cộng 849 cổ vật khác nhau) với hi vọng thành lập một bảo tàng mang tên ông. Năm 2003, Ủy ban nhân dân thành phố Hồ Chí Minh ra quyết định số 140/2003/QĐ-UB “Xếp hạng di tích cấp thành phố đối với: Di tích kiến trúc nghệ thuật nhà cổ dân dụng truyền thống của ông Vương Hồng Sển, số 9/1, đường Nguyễn Thiện Thuật, phường 14, quận Bình Thạnh, thành phố Hồ Chí Minh”.

Александр Фильчаков прокурор